MTBF, MTTR ve kullanılabilirlik: üç sayı, üç ayrı soru

Bakım toplantılarında "MTBF'imiz 500 saat" cümlesi tek başına az şey söyler. Aynı makinede MTTR 3 saat de olabilir 30 saat de; ikisinde kullanılabilirlik çok farklıdır. Üç sayı üç ayrı soruya cevap verir: ne sıklıkla arızalanıyor, arızadan ne kadar sürede dönüyor, üretim için ne kadar süre elimizde.

1. Tanımlar

• MTBF (arızalar arası ortalama süre) = toplam çalışma süresi / çalışma aralığı sayısı. Onarım süresi çalışmaya dahil edilmez.
• MTTR (ortalama onarım süresi) = toplam onarım süresi / arıza sayısı.
• Kullanılabilirlik = MTBF / (MTBF + MTTR). Bu, yalnızca arıza ve onarımı hesaba katan içsel kullanılabilirliktir; planlı bakım ve malzeme bekleme buraya girmez.

2. Örnek

Bir dolum hattının bir çeyrekte 2.000 saat çalıştığını, bu sürede 4 plansız arıza yaşadığını ve onarımların toplam 12 saat sürdüğünü varsayalım.

• MTBF = 2.000 / 4 = 500 saat
• MTTR = 12 / 4 = 3 saat
• Kullanılabilirlik = 500 / (500 + 3) = %99,40

Arıza oranı λ = 1 / MTBF = 0,002 arıza/saat. Sabit arıza oranı varsayımıyla 100 saatlik bir vardiya bloğunu arızasız geçirme olasılığı exp(−100/500) = %81,9; 500 saati arızasız geçirme olasılığı exp(−1) = %36,8. Yani MTBF, "500 saatte bir arıza olur" demek değildir; MTBF kadar sürede arızasız kalma olasılığı yalnızca %36,8'dir.

3. Hangi sayı hangi kararı destekler?

• MTBF düşükse sorun tasarım, kullanım koşulu ya da parça kalitesindedir; önleyici ve kestirimci bakım buraya çalışır.
• MTTR yüksekse sorun organizasyondadır: yedek parça, teşhis süresi, yetkili teknisyene ulaşma. Örnekte MTTR'yi 3 saatten 1,5 saate indirmek kullanılabilirliği %99,40'tan %99,70'e çıkarır. Aynı kazanç, arıza sayısını 4'ten 2'ye indirerek de (MTBF 1.000 saat) elde edilir. İkisi aynı sonucu verir ama biri bakım planına, diğeri yedek parça ve teşhise yatırımdır.
• Seri hatlarda kullanılabilirlik çarpılır: aynı makineden üçü ardışık çalışıyorsa hat kullanılabilirliği 0,9940³ = %98,22. Paralel yedekli iki makinede (biri çalışsa yeter) 1 − (1 − 0,9940)² = %99,996. Bu, bağımsız arıza ve kusursuz geçiş varsayar; gerçekte geçiş süresi vardır.

4. Sık yapılan dört hata

• Onarım süresini çalışma süresine katmak. MTBF şişer, kullanılabilirlik olduğundan iyi görünür.
• Arıza sayısı yerine iş emri sayısını saymak. Bir arızaya üç iş emri açılmış olabilir; MTBF üçte birine düşer.
• Tek bir çeyrekten MTBF türetmek. 4 arızayla hesaplanan 500 saat, bir sonraki çeyrekte 2 arızayla 1.000 saate çıkar; sayı değil, eğilim izlenir. Az arızalı ekipmanda en az 10–12 aylık kayıt gerekir.
• Sabit arıza oranı varsayımını yıpranan parçalara uygulamak. Rulman, kayış ve conta için arıza oranı zamanla artar; orada exp(−t/MTBF) iyimser kalır ve Weibull analizi gerekir.

Kendi kayıtlarınızla deneyin

MTBF / MTTR hesaplayıcı özet sayılarla ya da arıza kaydıyla (başlangıç–bitiş tarih-saatleri) çalışır, veriler tarayıcıda kalır. Arıza kaydınızın yorumlanması için iletişime geçin.